‘Si të qëndrosh’ – Intervistë me Simon Critchley

Critchley-Suicide
Nga Marc Farrant

Në nje botë gjithnjë e më të dhunshme, studimi i Simon Critchleyt mbi vetëvrasjen nënvizon vështirësinë e të përpjekurit për të njohur hapësirën mendore të atyre që zgjedhin të përfundojnë jetën e tyre, ku ‘arsyeja vrapon me turr drejt një tuneli të gjatë e të fundit pa dalje.’ ‘’Qofshin ëndërra martirizimi, deluzione të parajsës a fantazira nderi dhe hakmarrjeje, vetëvrasjet depresive seç kanë një racionalitet pervers ku të gjitha arsyet çojnë drejt të njejtit vendim fatal dhe të pashmangshëm.’ Për ta konfrontuar kokë më kokë këtë racionalitet pervers, ‘ për të takuar errësirën në errësirë, gjatë dimrit të vitit 2014 Critchley u zhvendos në një dhomë hoteli me pamje nga deti ne Aldeburgh, në bregdetin e Detit Verior në Suffolk, Angli dhe shkroi.

Libri që pasoi, Shënime mbi Vetëvrasjen, është si një ushtrim filozofik po ashtu edhe një angazhim i prekshëm e intim lidhur me një cështje personale të vështirë. Libri shpreh shqetësimin dhe pakënaqësinë me kornizat dhe mënyrat aktuale të të diskutuarit të vetëvrasjes. Në këtë intervistë në biseduam për një varg çështjesh që lidhen me vetëvrasjen, përfshirë diskurset fetare dhe psikiatrike rreth saj si dhe inkuadrimin e tyre në imagjinatën tonë morale.

Do të doja t’iu pyes për shkrimin. Në fillim flisni për shkrimin si dalje nga jeta, që mundëson të shikuarit e saj si të ishte më e largët dhe më e afërt, njëkohësisht. Siç thoni ju, është vështirë të jesh tërësisht akademik kur shtrohet pyetja e vetëvrasjes. Sikur të mund ta elaboronit këtë pyetjen e të shkruarit si distancim dhe afrim?

Epo, kjo ideja e të shkruarit si ikje, si dalje. Në një kuptim të çuditshëm dhe të rëndësishëm, të shkruash është të imagjinosh vetën të vdekur; të imagjinosh vetën sikur të kesh ikur nga jeta dhe ta shikosh atë nga jashtë. Të shkruash është poashtu të provosh të ndalosh rrëkenë e vetes që është brenda kokëve tona, vërshimin e mendimeve, fjalëve e asociacioneve, të largohesh një hap nga to, të shikosh nga jashtë, të zësh një zonë neutrale apo të vdekur. Ann Carson përdorë një frazë ku thotë se “ka shumë ‘vete’ në shkrimet e mia,’ dhe kur trajnohesh akademikisht, stërvitesh edhe se si të përpiqesh të mbash subjektivitetin tënd jashtë shkrimit, si ta ruash objektivitetin dhe rigorozitetin, por natyrisht është e pamundur ta bësh këtë, dhe vetja vërshon prapë brenda. Është gjithmonë një kompromis mes asaj që Ann Carson e quan “hapësira që është ngërthyer me fakticitetin,’ me faktin se kush je, në njërën anë, dhe pastaj me njëfarë çeltine që të mundëson të shikosh nga jashtë, nga ajo zona e vdekur. Të shkruarit është ai aktivitet mes dyja të dyjave, një vete të gjallë dhe njëfarë hapësire të çeltë e të vdekur të cilën poashtu nuk e zëmë asnjëherë në plotësi. Në një nivel libri i vetëvrasjes është i pazakontë sepse sipas përkufizimit është gjëja më personale për të cilën mund të flasësh, por në anën tjetër është me rëndësi të dalësh nga vetja në mënyrë që ta trajtosh një temë – të mos jesh objektiv a shkencor, por të zësh një tjetërlloj hapësire.

Më vonë dua të diskutoj me ju atë për të cilën flisni në libër në lidhje me një lloj të veçantë të të shkruarit apo zhanri letrar që është vet suicide note, por tash për tash do të doja të ekstrapoloj argumentet parësore të debatit për argumentimin historik të moslejimit të vetëvrasjes, veçanërisht në doktrinën teologjike të krishterë. Problemi duket të ketë lidhje me sovranitetin. Për të cituar nga libri: “Në vend se të shihet si vepër e lirë sovrane, vetëvrasja shihet si uzurpim i sovranitetit. Ky do të ishte sovraniteti i Zotit, Shtetit, apo Mbretit. A mund të thoni diçka më shumë?

Mendimi në këtë libër ka bazë të një libër imi më i hershëm, Libri i Filozofëve të Vdekur (2008), dhe te një zbulim që pata bërë gjatë hulumtimit për të shkruar librin, e që ishte një tekst nga një mendimtar i errët italian, Konti Alberto Radicati di Passerano. Në Dizertacionin Filozofik mbi Vdekjen (1732) Radicati fillon me idenë se ne s’i kemi frikën vdekjes; kjo ide spinoziste që thotë se ne nuk kemi frikë të natyrshme për vdekjen. Atëherë, prej nga na vjen kjo frikë? Nga tre impostorë, të quajtur Mojsi, Jezu dhe Muhamet. Duke ndjekur shpirtin spinozist të kohës, Radicati identifikon burimin e moslejimit të vetëvrasjes duke ndjekur këtë vijësi teologjike. Kjo shtë pikërisht një çështje e sovranitetit. Kush është sovrani. Ndalesa e vetëvrasjes ka bazë teologjike, është zhvilluar në Krishtërimin mesjetar, ideja që jeta na është dhënë nga Zoti dhe se jeta është dhuratë, por dhuratë mbi të cilën ne s’kemi autoritet. Duke ushtruar sovranitet a autoritet mbi jetët tona përmes vetëvrasjes atëherë ne përfshihemi në një akt arrogance apo mëkati ndaj Zotit. Lidhur me inkuandrimin teologjik të vetëvrasjes ne mund të themi që është krejt për bukuri por cila është atëherë rëndësia e saj.

Rëndësia është e dyfishtë, në njërën anë, nuk ka ndalesë të vetëvrasjes në biblen Hebraike, aty ka një interpretim të ndalimit të vrasjes si zgjerim të asaj ndalese të vetë-vrasjes, por kjo nuk është artikuluar në bibël, dhe së dyti, Krishti në Dhjatën E Re nuk thotë asgjë për vetëvrasjen. Kisha e hershme nuk ka ndonjë qëndrim në lidhje me këtë. Kjo është diçka e formuluar në teologjinë mesjetare, dhe arsyeja pse mendoj që kjo është e rëndësishme është për shkak se korniza teologjike është ajo që përcakton ligjin dhe strukturon reaksionet tona morale ndaj vetëvrasjes deri në ditët e sotme. Unë e gjurmoj këtë paksa në libër, – por sigurisht që shumëçka nga hulumtimi i bërë nuk është inkuandruar, – duke shikuar mënyrën se si ligji rreth moslejimit të vetëvrasjes e trajton këtë çështjen e sovranitetit, atë që nuk ke sovranitet mbi trupin tënd dhe po shkaktove vetëvrasje atëherë të gjitha të mirat dhe gjërat personale do të sekuestrohen, dhe të vetëvrarët do të zvarriten rrugëve, etj.

Kjo mund të duket si ndonjë fakt i lezeçëm historik, por megjithatë ende mbetet korniza morale – edhepse vetëvrasja është dekriminalizuar në Perëndim, në Mbretërinë e Bashkuar për shembull që prej 1961-62 – reaksionet tona ndaj vetëvrasjes dhe ndalesat morale mbesin ende të paprekura, dhe ky është problemi që dua ta zbërthej. Ajo çfarë ndodhi në shekullin e nëntëmbëdhjetë dhe të njëzetë është se ndalesa teologjike u zhvendos në diskursin psikiatrik, nëse ndokush shfaqte simptoma vetëvrasëse atëherë ata nuk do të kishin më sovranitet mbi vetveten e tyre, dhe duhej të institucionalizoheshin, të merrnin trajtim apo të vendoseshin në terapi. Kështu, i gjithë diskursi rreth vetëvrasjes, që është ende po ai nëpër të cilin lëvizim, është i tillë që për cështjet e sovranitetit – i të vendosurit lirshëm për vdekjen – vendoset jashtë gjykatave. Unë dua që ne të peshojmë mendimin se vetëvrasja është një akt i lirë, dhe një akt i lirë me të cilin duhet të përballemi.

Kjo na sjell te Kamyja, dhe te pyetja a me jetu a me vdekë, dhe se vetëvrasja është çështja thelbësore filozofike, dhe se gjithçka rrjedh nga kjo. Është brenda hapësirës së menduarit të vetëvrasjes si mundësi e një akti të lirë që unë u mundova të gjej veten në libër.

Libri përcakton një agjendë të qartë për të shkuar përtej parametrave të diskurseve teologjike dhe psikiatrike rreth vetëvrasjes, dhe pyetja e sovranitetit shfaqet poaq relevante ndaj kësaj të fundit. Pra diskursi psikiatrik duket se e shfajëson shkaktarin e krimit të vetë-vrasjes duke ia atribuar aktin shkaqeve dhe çekuilibrave psikologjikë dhe neurobiologjikë. Megjithatë, në një tjetër kuptim, trashëgimia frojdiane është e armatosur kundrejt sensit libertarian të sovranitetit pas vdekjes së zotit. Psikanaliza e sfidon idenë e një veteje tërësisht autonome. A mund të diskutoni pak për humnerat e ndërthurura në idnë libertarian mbi të drejtën për vetëvrasje?

Në pjesën e partë të librit unë gjurmoj burimet teologjike dhe legale për ndalesat morale kundër vetëvrasjes, e cila nxit pyetjen e sovranitetit, por une gjithashtu nuk po e mbroj pozicionin libertarian se ne kemi të drejtë të vetëvritemi. Kjo presupozon se ne posedojmë një lloj autonomie apo sovraniteti për të marrë vendim të arsyeshëm se a t’i japim fund jetës apo jo, dhe une nuk mendoj se e kemi. Pra unë poashtu provoj dhe e shqep këtë pozicion në libër, gjë e cila më çon te psikanaliza në kapitullin e suicide note.

Qartazi, libri përfshihet me traditën e filozofisë ekzistenciale…

Po, unë jam një ekzistencialist. Më është dashur kohë e gjatë ta them në publik, por është e vertetë. Unë jam një fenomenolog ekzistencial, idenë e së cilës e marrim nga Heideggeri i hershëm, Levinas, Merlau-Ponty dhe disa figura të tjera, dhe kjo është ku unë u kyça në filozofi. Disa dekada më vonë e kuptova se po, kjo është ajo që të vë në rrezik. Unë mendoj se të angazhohesh në analizë ekzistenciale është ende jashtëzakonisht e rëndësishme. Unë po deklarohem haptas si ekzistencialist!

Mirë atëherë mbase mund ta diskutojmë Kamynë edhe më tej, dhe poashtu do të doja të paraqes Dostojevskin dhe atë sensing në veprën e tij si prej vakumi që hapet pas vdekjes së zotit. Pyetja e vështirë rrjedh për të dy: pse do të duhej të vazhdojmë dhe të ngulmojmë në një botë pa shpresë?

E po unë e marrë bastin e Dostojevskit shumë seriozisht, te Djajtë personazhi Kirillov thotë që, në parim, duke marrë parasysh vdekjen e zotit, duke marrë parasysh indiferentizmin moral që kjo sjell, ne do të duhej të angazhoheshim në atë që ai e quan vetëvrasje logjike. Ai qëndrim sigurisht nuk është i Dostojevskit, i cili përndryshe është që sapo të kemi hequr dorë nga besimi në pavdekësinë e shpirtit atëherë ne nuk qëndrojme më mirë se bagëtitë, gjë të cilën ai e thotë në ditaret e veta. Unë nuk pajtohem me Dostojevskin, dhe nuk pajtohem me Kirillovin, por është një bast shumë interesant: po që se nuk ka bazë metafizike për jetën, atëherë pse të vazhdohet. Mua më duket se në qoftë se nuk ka gatishmëri që kjo të mendohet imtësisht, atëherë nuk mund të thuhet  se po mendojme gjë.

Dua të vazhdoj me disa argumenteve të tipit të përgënjeshtrimeve logjike të cilat ju i eksploroni në libër, sikur që është ajo ideja e vetëvrasjes si vendim autonom për t’i dhënë fund autonomisë, apo dëshira për vdekjen e cila paradoksalisht është poashtu dëshirë për t’i dhënë fund dëshirës. Kjo e bën vetëvrasjen logjikisht problematike, por a është kjo arsyeja që na bën të ndjehemi të dhunuar nga vetëvrasja si fenomen masiv, fakti që ngul këmbë përkundër arsyes?

Atëherë, në pjesën e parë të librit unë nuk e them këtë, por ajo që përpiqem të bëj është të spastroj mbeturinat në një mënyrë shumë më analitike se sa ajo që synoj ta argumentoj. Debati mbi vetëvrasjen zakonisht bëhet rreth pyetjeve të të drejtave dhe obligimeve; se a kam të drejtë të vetëvritem apo jo, apo se a është e ndaluar vetëvrasja për shkak të obligimeve që kam ndaj të tjerëve, komunitetit apo njërëzve që i dua. Unë mundohem t’i shqep këto argumente përgjatë pjesës së parë të librit, dhe nuk është se është aq e vështirë që të shqepen, dhe pastaj mbetesh me një pyetje: e çfarë të bëjmë tani? Kjo pastaj më çon te suicide notes dhe me tej të analizat letrare dhe ekzistenciale në pjesën e fundit të librit, duke përfshirë Camunë, Edouard Leve, Jean Amery dhe Virgina Woolf. Dhe kjo është ajo cfarë unë rekomandoj. Po deshëm të mendojmë si duhet për çështjen e vetëvrasjes, do të duhet të heqim dorë nga diskutimi standard për të drejtat dhe obligimet. Dy fjalët që unë i huazoj nga Jean Amery: vetëanaliza dhe empatia. Të dy këto janë kategori të cilat kërkojnë analizë ekzistenciale, dhe janë kategori të shqyrtuara më së fuqishmi në fiksion dhe letërsi.

Pak para se t’i shkoni në fund, ju diskutoni edhe problemin e të menduarit të vetëvrasjes si të zgjedhur për hir të tijin, të lirë prej shkaqeve (psikiatrike apo tjera) të jashtme të atribueshme. Kjo e kuptuar e vetëvrasjes vërtet duket të jetë shkatërruese për diskurset tona të arsyeshme, atëherë si mund ta përballojmë këtë filozofikisht?

Tamam. Nesër [13 nëntor 2015] unë bëj një event rreth cështjes së vetëvrasjes bashkë me Andrew Solomon (autori i Djalli i mesditës: një Atlas i Depresonit) dhe me Kay Redfield Jamison (Nata bie shpejt: Të kuptuarit e vetëvrasjes), që të dy psikologë klinikë. Këta janë briliantë, janë njerëz briliantë dhe librat e tyre janë magjepsës. Por, për që të dytë, aksioma e padiskutueshme filozofike – aksioma morale – prej të cilës nisen, është që vetëvrasja është një problem i cili duhet të parandalohet, dhe unë mendoj që, filozofikisht, kjo është e pamjaftueshme, dhe ne duhet të jemi në gjendje të përballemi me pyetjen se mund të ketë – edhe ka – raste kur njerëzit janë përsosshmërisht të shëndetshëm, shumë të kthjellët, por të cilët mund të vendosin t’i japin fund, dhe ne s’mundemi vetëm ashtu t’iu japim litium apo t’i dërgojmë te prifti, ne do të duhej ta trajtojmë këtë çështje ndryshe. Këtu mendoj se figurat në fund të librit bëhen të rëndësishme.

Materiali ‘suicide note’ qe poashtu një nga pjesët më interesante të hulumtimit, dhe njerëzit fascinohen nga suicide notes, iu duken fort imponuese dhe unë mendoj së iu duken ashtu në një mënyrë pornografike. Ne s’i shqyrtojmë në aspektin e zhanrit letrar, gjë çfarë edhe janë, kështu që une provoj ta bëj pikërisht këtë bashkë me Frojdin në pjesën e tretë të librit. Fjala Frojdiane do të ishte ambivalencë, e cila shënon një lëvizje mes ekzibicionizmit, në njërën anë, dhe depresionit në anën tjetër. Nuk është vetëm se njerëzit me depresion vuajnë nga depresioni, dhe se mbyllen në dhomë dhe qajnë e vajtojnë, por edhe se ata flasin shumë për atë punë, paradigma e së cilës do të ishte Hamleti, i cili na thotë pafundësisht se sa i mjerë është. Kjo përzierja e depresionit dhe ekzicibicionizmit gjendet te suicide notes për faktin se ato janë akte publike; një akt publiciteti, botimi, që përcon një sens të shkëputjes së plotë. Ato janë përpjekje për të komunikuar aty ku i gjithë komunikimi është shkatërruar. Mendoj se në libër, unë vetëm sa e gërvisht sipërfaqen, ka vend për të bërë punë interesante në këtë drejtim.

Patjetër që suicide note, në mënyrën se si ju e trajtoni, duket sikur trupëzon njëkohësisht dy pole interesante; së pari, ashtu siç thoni ju, e mbërthen atë procesin Frojdian të objektifikimit që diagnostifikohet si thelbësor për melankolinë, përdërisa në anën tjetër, dhe duke ndjekur Camunë, nota bëhet mbijetesa jonë, mjeti ynë për të vazhduar tutje përkundër vdekjes përmes një akti krijimi absurd. A mund të flisni më tutje për këtë dihotomi?

Forma më e skajshme e dihotomisë në suicide notes është ajo mes dashurisë dhe urrejtjes. Ajo cfarë po mendoj në vecanti, në fund të eseut të Freudit të titulluar “Instinktet dhe Peripecitë e tyre” (apo “Yshtjet dhe Fati i Yshtjeve” është një përkthim më korrekt) ai fokusohet te këto fenomene të ambivalencës, në veçanti të asaj mes dashurisë dhe urrejtjes, dhe mënyra se si dashuria përmbyset në urrejtje dhe anasjelltas. Ai thotë se ‘urrejtja është më e vjetër se dashuria,’ që është edhe thëniee famshme. Cfarë gjejmë te suicide note, është komunikimi më direkt dhe i thellë i asaj ambivalence. Njëra prej suicide notes që i gjejmë në libër thotë: “E dashur Betty, të urrej, me dashuri George.” Kjo është ajo, çështja e urrejtjes e nënshkruar me dashuri. Unë përmend shembuj të tjerë, por nota e Curt Cobain është vecanërisht prekëse; aty ka një vetëurrejtje, një urrejtje ndaj botës, një urrejtje për njerëzit tjerë dhe pastaj përfundon në fund të faqes me germa të mëdha: “JU DUA JU DUA JU DUA”. Pra ajo çfarë gjeni te suicide notes është kjo shprehje konstante e ambivalences mes dashurisë dhe urrejtjes, dhe kjo është fascinante dhe me të vertetë shqetësuese.

Drejt fundit ju kaloni te mendimtari dhe filozofi rumun Emil Cioran, dhe unë u gjeta poashtu i joshur nga argumenti i tij i zvetënuar për jetën, që në njëfarë mënyrë është një version i argumentit të përgënjeshtrimit logjik. Cioran argumenton që vetëvrasja është tepër optimiste, e paraqet veten si zgjidhje fort efektive, kështu që vdekja prandaj bëhet ikje apo pushim dhe bëhet e mundshme ta barazosh me një sens të bollëkut, gati sikur të qe një gjendje pavdeksie. Argumenti i Cioranit është që nëse jeta është e pakuptimtë atëherë pse vdekja do të duhej të ishte ndryshe. Ma përkujtoi Wittgensteinin te Traktati, kur thotë: “Supozimi [I pavdeksisë së shpirtit] dështon plotësisht të përmbushë qëllimin për të cilin ka qenë gjithmonë i përcaktuar. Apo se mos zgjidhet ndonjë gjëagjëzë nga të jetuarit përgjithnjë? A nuk është kjo jetë e përjetshme po aq misterioze si kjo e tashmja?’ Ngjajshëm, mund të thuhet, a nuk është ky besim përfundimtar në vdekje pak si tepër i përshtatshëm, cfarë zgjidh vdekja në fakt, pse të mos jetohet?

Citati i Wittgensteinit i bie në të. Unë i kthehem Cioranit në fund sepse ai është plot argëtim, është aq i errët, argëtues i ftohtë. Ideja është që vetëvrasja është optimiste sepse ti mendon se shpëton diçka, dhe ky është deluzion, ti nuk shpëton asgjë përmes vdekjes, as veten as të tjerët. Kështu që pse të mos qetësohesh, pse të mos kënaqesh me spektaklin melankolik të botës që shtrihet me kaq elegancë para nesh. Disi më pëlqen kjo linjë e mendimit: se ka diçka qyqare te vetëvrasja. Pyetje më e vështirë te Ciorani, të cilen mund ta gjesh poashtu te Nietzsche, është se si të qëndrohet. Duke qenë se s’ka zot, nuk ka pavdekshmëri të shpirtit, s’ka kuptimësi, qëllim apo synim në jetë, apo edhe në univers, pse të vazhdohet? Dhe mendimi i Nietzsches, për ta vendosur në regjistrin Nietzschean, për të cilin nuk flas në libër, do të ishte se kjo është ajo çfarë është ‘kthimi i përjetshëm’; kthimi i përjetshëm është ideja që po munde të pranosh se universi është pa kuptim, qëllim apo synim, dhe të kesh vullnet që ajo të kthehet përsëri dhe përsëri, atëherë mund të qëndrosh. Është ai kapacitet, ajo kurajë për të qëndruar, të cilën Nietzsche e kërkon nga ne, dhe unë mendoj se kjo është edhe të Ciorani poashtu. Kjo është përfundimisht ajo çfarë unë po rekomandoj: qëndro. Qëndro dhe mund të mos jetë edhe aq keq, bota është vend kaotik, lëmsh i zhurmshëm, por bota është poashtu plot me shpërqëndrime kështu që pse të mos mbetesh edhe ca! Asgjë nuk shpëtohet me vdekje.

Një pyetje të fundit, për Beckettin, për të cilin keni shkruar më elokuencë në të kaluarën, dhe i cili është një shkrimtar që për temë qendrore ka vdekjen dhe korrelativat e saj narrativë, këtë sens të fundit, të të përfunduarit, të të mbaruarit. Pse ndodh që personazhet e Beckettit në vazhdimësi dështojnë të shkaktojnë vetëvrasje, pse durojnë që të rrjepen të gjallë nga kujtesa, a është kjo qëndresë Nietzscheane?

Po, mendoj se është një variant komik i saj. Nietzsche ishte i aftë për komedi por Beckett është shkrimtar komik shumë më i mirë. Ajo çfarë shihni te personazhet e Beckettit është aftësia për të duruar, për të vazhduar, dhe ajo cfarë gjeni te Becketti (një mendim që po e huazoj nga Blanchot-ja) është vdekja, mbi të cilën mund ta imagjinosh veten Sovran (dhe vetëvrasja do të ishte pohimi i sovranitetit për sa i përket vdekjes sime), si në kundërshti me atë që Blanchot e quante ‘të vdekurit’. Ajo cfarë gjeni te Becketti është personazhe që po vdesin, sikur te Malone Vdes. Ne nuk e shohim në fakt Malonen të vdesë përderisa romani është i shkruar nga perspektiva e vetes së parë, ne e shohim atë duke skaduar ngadalë dhe duke shkruar në librin e tij të ushtrimeve  me lapsin e tij të vogël Venus. Unë mendoj së përfundimisht kjo ajo që do të rekomandohet, që të vazhdohet, të shkohet tutje, por pa pasur kurrfarë garancie, dhe që poashtu që ky është një pozicion thellësisht komik. Kjo është komedia njerëzore. Merr për shembull Të presësh Godonë, që ka dy akte ku ndodh e njejta gjë, por që do të mund të kishte 5,7, 20 akte, ku sillet e njejta gjë, e në një nivel kjo duket e zymtë, por në një tjetër nivel është njëfarë lloj realizmi përqafues. Bile edhe gazmor.

Përktheu: Bardhi Bakija

Intervista orgjinale

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s