Zeni jokonvencional

Watts-ZenSi e gjeta rrugën jashtë depresionit, falë shkrimeve të priftit anglez që solli Budizmin në Perëndim

Nga Tim Lott

Që prej kur isha fëmijë, kam qenë shumë i ndjeshëm ndaj idesë – në një mënyrë të tillë të cilën njerëzit e tjerë duket ta ndjekin vetëm pas ndonjë humbjeje të madhe a ngjarjeje të papritshme shokuese –  se intelekti njerëzor, në fund të fundit, është i paaftë që t’i japë kuptim botës: gjithçka është kontradiktë dhe paradoks, dhe askush nuk di shumë gjëra me siguri, sado zhurmshëm që shprehin të kundërtën.

Ky është një mendim i parehatshëm, dhe si rezultat unë gjithmonë kam ndjerë nevojën e ndërtimit të një kutie konceptuale në mendjen time aq të madhe sa të akomodojë një botë të tërë. Shumica e njerëzve duken se kanë talent për të mohuar dhe injoruar kundërshtitë e jetës, përderisa kaplohen nga kërkesat e punës dhe jetës. Ose bijnë pre e ideologjisë, qoftë fetare a politike, që përpiqet ta bëjë botën një vend të kuptueshëm.

Unë nuk kam qenë kurrë në gjendje të përkrahë cilëndo prej këtyre strategjive. Një ndjenjë cenuese e kaosit mendor më është fshehur gjithmonë në skajet e jetës sime. Mbase kjo qe arsyeja pse rashë në një depresion akut në moshën 27 vjeçare, dhe nga i cili nuk u këndella për disa vjet.

Rezultat i kësaj ishte libri im i parë, një libër kujtimesh i quajtur Aroma e Trëndafilave të Tharë (1996) (The Scent of Dried Roses). Përderisa po hulumtoja për të, lexova veprën e psikologes Dorothy Rowe, një ndjekëse e urtë, gati e fshehtë, e filozofisë Budiste. E fshehtë, sepse Rowe i dinte implikimet e termit ‘Budist’ te imagjinata popullore (siç i kishte te unë) – mendimin magjik, këmbanat tibetiane, apo ngjitjen e fluskave të arit mbi statujat e Budës.

Me Alan Wattsin u njoftova së pari përmes shkrimeve to Rowe, dhe ai tingëllonte sikur të mos ishte filozof. Emri i tij ndjellte imazhin e ndonjë shitësi letrash në një zonë të vogël industriale. Megjithatë përmes Wattsit dhe shkrimeve të tij, unë iu ekspozova drejtpërdrejt ideve të Zenit dhe Budizmit. Në fillim isha dyshues, duke qenë se perceptoja Zen Budizmin të ishte fe më shumë se sa filozofi. Nuk kisha interes për Katër të Vërtetat Fisnike, apo Rrugën e Tetëfishtë, dhe assesi nuk besoja në karma apo rimishërim.

Sidoqoftë, unë i lexova disa prej librave të Wattsit. Ata patën një ndikim domethënës në mua. Kuptimi i Lumturisë (1940) (The Meaning of Happiness) dhe Urtësia e Pasigurisë (1951) (The Wisdom of Insecurity) janë fillesa të qëlluara për veprën e tij, dhe ato nënvizuan atë që Rowe veç po më mësonte: që jeta nuk ka kuptim të qenësishëm, më shumë se sa një pjesë muzikore ka një ‘qëllim’ të qenësishëm. Jeta ishte, në të folurën e Zenit, yugen – një lloj paqëllimshmëri e lartësuar.

Sikurse Rowe, Watts më tregoi se si i ndërtojmë kuptimet tona rreth jetës. Se asgjë nuk është e dhënë dhe, meqë gjithçka është e pasigurt, ne duhet të ndërtojmë një botëkuptim i cili do të mund të përshtatej afërsisht me faktet, por që nuk është kurrë asgjë më shumë se sa hamendje – një trillim i gjallë. Kjo, gjithashtu, është një vetëdijesim tipik i Zenit – që jeta nuk mund të përshkruhet, por vetëm të përjetohet. Të provosh të shohësh gjithë jetën është sikur të provosh të eksplorosh një shpellë të madhe me nje kuti shkrepësesh.

Edhepse i impresionuar, pak a shumë unë harrova për Wattsin pasi përfundova së ia lexuari librat, dhe ndoqa karieren time si shkrimtar i fiksionit. Isha i lodhur nga introspeksioni. Pastaj, vite më vonë, një periudhë e keqe në jetën time më shtyu përsëri në një humnerë. Më 2004, tre shokë të afërt vdiqen papritmas njëri pas tjetrit. Njëri më vdiq para syve të mi. Tjetri u vra. Të tretin e mori kanceri. Depresioni im – dhe ajo ndjenja e dikurshme e pakuptimësisë – u rishfaq. Iu ktheva Wattsit përsëri. Këtë herë, ishte sikur po lexoja për të lumen jetë.

Alan Watts kishte prodhuar shumë në 58 vjetët e tij. Ai vdiq më 1973, pasi kishte shkruar 27 libra dhe një lumë me ligjerata, të cilat janë të gjitha të qasshme online. Ato kishin tituj intrigues si ‘Mbi të qenit i paqartë’ (On Being Vague), ‘Vdekja’ (Death), ‘Asgjëja’ (Nothingness) dhe ‘Plotfuqishmëria’ (Omnipotence). U ndala së shkruari romane dhe u ula të studioj secilin prej tyre.

Gjeta një DVD me një animacion të Watts nga Trey Parker dhe Matt Stone (të famshëm për South Park). Zbulova që Van Morrison kishte shkruar një këngë për të, dhe që Johnny Depp ishte ndjekës i tij. Por ai mbeti kryesisht i panjohur në Britani, edhe pse qe anglez, edhepse i mërguar.

watts_drawing

Alan Watts: ‘Half monk and half racecourse operator.’ Illustration by Stephen Collins

Watts u lind më 1915 në Chislehurst, Kent. I ati kishte qenë shitës për kompaninë e gomave Michelin dhe e ëma ishte amvise babai i së cilës ishte misionar. Gjatë viteve të fundit të jetës, Watts shkroi për vegime mistike që kishte pasur kur kishte qenë i sëmurë me ethe si fëmijë. Gjatë pushimeve të shkollës – kur po studionte në King’s School në Kembrixh – ai bëri disa udhëtime me entuziastin budist Francis Croshaë, i cili qe i pari që i zhvilloi interesin për religjionin Lindor.

Në moshën 16 vjeçare, Watts u bë sekretar i London Buddhist Lodge, që drejtohej nga avokati Christmas Humphreys. Por Watts humbi shansin për të fituar një bursë për në Oksford sepse njëra nga esetë e tij u cilësua si ‘mendjemadhe dhe kapriçioze’. Përkundër mendjes së tij qartësisht briliante, Watts asnjëherë nuk mori një diplomë universiteti britanike. Kjo, mbase, është një tjetër prej cilësive te tij që është në harmoni me shpirtin tim – edhe unë e lashë shkollën e mesme dhe jam, sikur se Wattsi, një autodidakt.

Si i ri, Watts punoi në një shtypshkronjë dhe pastaj në bankë. Gjatë kësaj kohë, ai u shoqërua me ‘gurun serb’ Dimitrije Mitrinovic – ndjekës mësuesit shpirtëror Armenian GI Gurdjieff dhe ezoteristit PD Ouspensky –  i cili pati ndikim madhor në mendimin e tij.

Në moshën 21 vjeçare, në vitin 1936, ai mori pjesë në Kongresin Botëror të Besimeve në Universtitetin e Londrës. Aty ai dëgjoi të fliste studiuesin e njohur të Zenit DT Suzukin me të cilin edhe u njoftua. Më vonë atë vit, Watts publikoi librin e tij të parë Fryma e Zenit (The Spirit of Zen).

Po atë vit, ai takoi trashëgimtaren amerikane Eleanor Everett, e ëma e së cilës ishte e  përfshirë në qarqe të Zen Budizmit tradicional në Nju Jork. Ai u martua me Eleonorën më 1938 dhe ata u zhvendosën në Amerikë, ku ai u trajnua për t’u bërë prift episkopal, para se të linte shërbesën më 1950, duke u ndarë njëherë e përgjithmonë nga rrënjët e tij të krishtera. Që prej atëhere ai u përqendrua në studimin dhe komunikimin e ideve filozofike të Lindjes audiencave perëndimore.

Unë u ndjeva fuqimisht i tërhequr drejt Alan Watts-it. Jo vetëm drejt ideve të tij, por drejt tij, personalisht. Watts nuk qe ndonjë filozof i thatë, akademik. Me sy të fryrë dhe zhbirues si të Aleister Crowleyt, ai ishte shakatar po aq sa mendimtar, dhe e përshkruante veten si ‘spiritual entertainer’. Aldous Huxley e përshkroi atë si ‘njëri të çuditshëm. Gjysëm murg dhe gjysëm garues kuajsh’. Watts u pajtua plotësisht me karakterizimin e Huxleyt. Ai mbante një bastun të argjendtë ‘thjesht për krekosje’, u shoqërua me Ken Kesey dhe Jack Kerouac (ai është bile i paradizuar te On The Road si Arthur Whale). Zëri i tij prej shkollari anglez ishte i thellë dhe i pasur, si i një profeti, dhe e qeshura e tij qe e plotë dhe ngjitëse.

Por ishte mendimi i tij që më trazonte më së shumti. Ai ishte, nëse jo më i hershmi, atëherë gjithsesi përkthyesi më i rëndësishëm i ideve filozofike lindore në Perëndim. Në disa mënyra, interpretimet e tij ishin radikale – për shembull, ai përjashtonte idenë thelbësore të Zenit zazen (që do të thoshte të kaloje orë të tëra i ulur në meditime kontemplative) si të panevojshme. ‘Një macë ulet deri sa të lodhet ulur, pastaj ngritet, zgjatet, dhe largohet’ qe intepretimi i tij falës për zazen. Disi më pak falës ishte komenti i tij mbi entuziastët perëndimorë të Zenit, të cilët i përqeshi si ‘shkollë nevrike… të cilët duket të besojnë se Zeni është para së gjithash të ulesh në bythë për orë të tëra’. Për një si unë, që e shihte idenë e meditimit të tepërt si poaq të pashendetshme sa idenë e masturbimit të tepërt, ishte një lehtësim i madh të lexoja këtë.

Watts poashtu hodhi poshtë idetë konvencionale të rimishërimit dhe perceptimin popullor të karmas si sistem i shpërblimeve dhe ndëshkimeve që zbatohen jetë pas jete. Ishte kjo qasje radikale ajo që i bëri idetë e tij aq të freskëta – ai nuk kishte kohë për të pranuar mençuri, as edhe nga ata që pretendonin se e njihnin Zenin nga jashtë brenda.

Shumë Zen ide janë përdhosur nga filozofia e ‘kohës së re’, duke u shndërruar poshtërsisht në ëndërra me syçelë, pallavra kuazi-religjioze dhe fantazira narcistike të ‘gjenerates mua’. Por, para se të përvetësohej nga bitnikët dhe hipitë, filozofia Zen, siç përshkruan Watts, ishte e mprehtë, praktike, logjike, dhe në disa mënyra, disi Angleze në ton, meqë kishte shtresa të thella të skepticizmit dhe humorit. (S’do të shihni kurrë Shejntët e Krishterë të qeshin. Por shumicës së të urtëve budistë iu buzëqesh fytyra, sikurse edhe Budës.)

Zeni dhe Taoizmi janë më të përafërta me psikoterapinë se sa me fenë, siç përshkruan Watts në librin e tij Psikoterapia Lindje dhe Perëndim (1961) (Psychotherapy East and West). Ato kanë të bëjnë me gjetjen e mënyrës së mbajtjes së një personaliteti të shëndetshëm në një kulturë që ka tendencë t’iu fusë në plot ngurtësime logjike të pavetëdijshme. Në njërën anë, ju thuhet që të jeni ‘të lirë’ dhe, në anën tjetër, që ju duhet të përmbushni kërkesat e komunitetit. Një tjetër shembull është udhëzimi për të qenë spontan.

Këto lloje cungash, apo ngurtësimesh të dyfishta (double binds), sipas shkrimeve të Zenit, prodhojnë tensione të brendshme, frustrime, dhe neuroza – ato që Budizmi i quan dukkha. Sipas Wattsit puna e tij ishte, përmes Zen filozofisë, që të të mësojë të mendosh qartë, në mënyrë të mund të shohës mesmepërmes të të menduarit konvencional drejt një vendi ku mendja do të mund të jetë në paqe brenda një kulture që mund të jetë e dizajnuar për të prodhuar ankth.

Por, edhepse ai qe një shkrimtar argëtues i cili shpërfaqte idetë e tij me një qartësi të shkëlqyer, Watts kishte një punë të vështirë për të bërë – kryesisht sepse Zeni dhe Taoizmi janë aq thelbësisht kundërintuitive për mendjen perëndimore. Filozofëve dhe mendimtarëve perëndimorë iu duken frustrues mendimtarët e Lindjes sepse të urtët budistë nuk vendosin të njejtin theks te pushteti i gjuhës, arsyes dhe logjikës për të transformuar veten apo ‘të dish’, në mënyrën në të cilën perëndimoret e mendojnë këtë fjalë.

Gjëegjëzat, apo koans, me të cilat flasin mendimtarët e Zenit kanë për qëllim të të zgjojnë dhe të të bëjnë të kuptosh se joadekuate janë fjalët – qofshin të folura apo si dialog i brendshëm – për të bërë kuptim. Zen vë theksin te intuita dhe mushin, që është mendja e zbrazur, më shumë se sa te planifikimi dhe mendimi. Idealja është që mendja juaj të mund të zhbllokohet nga maya (që do të thotë edhe iluzion edhe lojë) dhe kështu të marrë një lloj rezonancë apo reflektimi të menjëhershëm, apo munen, e cila përkthehet ngathshëm si tash/mendje/zemër.

Kjo e bën të huaj për traditën filozofike perëndimore, e cila priret të mos i zë besë spontanitetit, meqë sipas saj hap rrugën për dominancën e instinkteve shtazarake dhe pasioneve të rrezikshme. Por ideja e të shetiturit më një shkop të madh metaforik me të cilin ju e ndëshkoni vetën po gabuat, apo rrëmbeheni nga emocionet, është e huaj për mjeshtrin e Zenit.

Në fund të fundit, Zeni është përdorur nga luftëtarët Samurai, të cilët duhej të godisnin menjëherë dhe pamenduar ose të vdisnin. Në një shpirt të shëndetshëm, intuita është më e rëndësishme se reflektimi i vetëdijshëjm. Miliona vjetë të evolucionit e kanë mençuruar e jo çoroditur pavetëdijën njerëzore. Ide të ngjajshme mund të gjeni të librat modern si Blink i Malcolm Gladwell, i cili vë në theks vlerën e reaksioneve intuitive.

Zeni filloi si reagim ndaj shoqërisë shumë konzervative dhe të ritualizuar japoneze prej së cilës lindi. Kjo duhet t’i ketë pëlqyer Wattsit, i cili u rrit në një kohë kur shoqëria britanike – e fshehtë, e mbyllur përbrenda, konvencionale – nuk ishte aq e ndryshme nga bota e vetë-kontrolluar dhe e ngurtë e japonezëve. Në aso shoqërie, të qenit spontan bëhet e pamundshme.

Fjala Zen është mënyrë japoneze e të shqiptuarit të chan, e cila është mënyrë kineze e të shqiptuarit të sanskrishtes indiane dhyana apo sunya, që do të thotë zbrazëti ose boshllëk. Ky është thelbi i vet Zenit – që e gjithë jeta dhe ekzistenca është bazuar në një lloj zbrazëtie dinamike (qëndrim që tash mbështetet nga shkenca moderne, e cila i sheh fenomenet në nivel subatomik që bëhen dhe zhbëhen në një ‘shkumë kuantumi’ (‘quantum froth’).

Sipas kësaj pikëpamje, nuk ka ‘gjëra’, nuk ka dallim mes materies dhe energjisë. Po vëzhguat diçka nga afër – qoftë një gur a tavolinë –do të shihni se është një ndodhi, e jo një send. çdo ‘send’, në të vërtetë, po ndodh. Kjo gjithashtu, është në pajtim me njohuritë e shkencës modern. Për më tepër, nuk ka ‘shumëllojshmëri të ndodhive’. Ka vetëm një ndodhi, me aspekte të shumëfishta, që shpaloset. Ne nuk jemi vetëm ego të ndara, të ndryra nën lëkurë. Ne vijmë prej botës, jo në të. Secili prej nesh jemi pasqyrime të botës, e jo të huaj në një tokë të huaj, copëza të vetëdijes në një univers të verbër e budalla, siç na mëson shkenca evolucionare.

Vurja e theksit te momenti i tanishëm është mbase karakteristika më e dalluar e Zenit. Në marrëdhënien tonë perëndimore me kohën, në të cilën ne obsesivisht gjurmojmë të kaluarën në mënyrë që të mësojmë mesime nga ajo dhe pastaj të projektojmë në një të ardhme hipotetike në të cilën ato mësime do të mund të zbatoheshin, momenti i tanishëm është kompresuar në një ashkël të vockël mbi faqen e orës mes një të kaluare të pafund dhe një të ardhmeje të pakufi. Zeni, më shumë se çdogjë tjetër, ka të bëjë të rivendosurit dhe të rizgjeruarit e momentit të tanishëm.

Ai provon të të bëjë të kuptosh, pa argumentuar, se nuk ka qëllim të shkosh gjëkundi nëse, mënjehëre pasi të kesh arritur, e gjithë ajo çfarë bën është të mendosh se si të gjendesh në ndonjë tjetër moment të ardhshëm. Jeta ekziston o në të tashmën, o askund fare, dhe po që se nuk e rrokni këtë, atëherë ju thjesht po jetoni një fantazi.

Për të gjithë shkrimtarët e Zenit jeta është, sikurse ishte me Shakespearin, e ngjashme me një ëndërr – kalimtare dhe e brishtë. Nuk ka ‘gur të kohëve të çarë për ty’. Nuk ka siguri. Të kërkosh siguri, thoshte Watts, është sikur të kërcesh nga një shkëmb derisa mbashesh në gur për siguri – një iluzion absurd. Gjithçka kalon dhe ti do vdesësh. Mos harxho kohën kot duke menduar ndryshe. As Buda dhe as ndjekësit e tij nuk kishin kohë për çfarëdo nocioni të jetës së përtejme.  Doktrina e rimishërimit mund të mendohet më saktësisht si një rilindje konstante, e vdekjes përgjatë jetës, dhe ardhja dhe shkuarja e vazhdueshme e energjisë universale, pjesë e së cilës jemi të gjithë, para dhe pas vdekjes.

Një tjetër sfidë për mendimtarët perëndimorë gjatë ballafaqimit me Zenin është se, përkundër religjionit dhe filozofisë perëndimore, Zeni nuk ka ndonjë kod moral të veçantë. Të Vërtetat Fisnike nuk janë mësime morale. Zeni (përkundër Budizmit Mahayana me ‘Udhën e Tetëfishtë’) nuk bën gjykime rreth së mirës dhe së keqes, përveç kur thotë që të dyja janë të domosdoshme për të bërë universin dinamik.

Siç ka thënë filozofi grek Herakliti, nuk ekziston ideja e ‘së mirës’ që është atje për të shkatërruar ‘të ligën’, apo anasjelltas. E liga nuk mund të shkatërrohet, aq më shumë se sa e mira, sepse ato janë të kundërta polare të të njejtës gjë, si polet e magnetit. Shkatërrimi është po aq i domosdoshëm sa krijimi. Kaosi duhet të ekzistojë që ne të dijmë se çfarë është rregulli. Të dyja aspektet e realitetit, ne tension me njëra tjetrën, janë të domosdoshme për të mbajtur lojën të gjallë: harmoninë e të kundërtave.

Kjo mund të çojë në disa arsyetime morale bukur shokuese. Kur e pyetën kompozitorin amerikan dhe ndjekësin e Zenit John Cage, ‘A nuk mendoni se ka tepër vuajtje në këtë botë?’, ai u përgjigj, ‘Unë mendoj se ka tamam në masën e duhur.’ Kjo e përthekon, e megjithatë disi e satirizon botëkuptimin e Zenit – se errësira dhe drita, negativja dhe pozitivja, yin dhe yang, janë të gjitha pjesë të domosdoshme të tërësisë së përgjithshme.

Prapa këtij mendimi është ideja që, për ndjekësin e kualifikuar të Zenit, moralistët janë të rrezikshëm sepse ata do të shkatërrojnë gjithçka në ndjekje të vizionit të tyre të ‘së mirës’. Lakmia e hapur mund të shkatërrojë katundin për të marrë pasuritë dhe gratë e tyre – por kjo s’do të ishte edhe aq keq sepse to do t’i ruante pasuritë dhe gratë.

Megjithatë, nëse nisesh në kryqëzatë morale, do të shkatërrosh gjithçka që të del përpara. E kush mund ta mohojë që historia e shekullit të njezetë e konfirmon këtë pikëpamje, me ideologjitë naciste dhe komuniste që bën kërdinë? Në fund të fundit, Hitleri ishte gjithashtu një idealist. Kështu Konfuçi – i cili nuk ishte pjesë e traditës Zen, edhepse e influencoi – vendos vlerën më të madhe jo te e mira absolute, por te ‘zemër-njerëzia’ (‘human-heartedness’), ose jen. Nëse je zemër-njerëzor, nuk je i prirur që të bësh ndonjë dëm të madh, edhe po s’pate ndonjë vizion moral të madh për të të udhëzuar. Dhe, edhe nëqoftë se bën, dëmi që shkakton do të jetë i kufizuar nga vetë-interesi yt.

Kjo mungesë e një kodi të qartë moral është mbase arsyeja se pse Zeni nuk është filozofi tërësisht e përështatshme për një mendje të re dhe të papjekur. Gjatë pesëdhjetave, Watts kritikonte përvetësimin e Zenit nga Beatnikët në librin e tij Mposht Zenin, Rrafsho Zenin me Zenin (1959) (Beat Zen, Square Zen and Zen). Fatalizmi në dukje i Zenit dukej sikur hapte derën për një individ që ai të bëjë ‘çfarë t’i dojë qejfi’. Watts mendonte se Beats ishin fëminorë, edhepse ai sugjeroi që sjellja e tyre shpërfaqte po ashtu një paradoks: fatalizmi absolut nënkupton lirinë absolute. Prapë, kjo mund të shihet në të dyja anët.

Në fakt, Zeni nuk është fatalist. Përkundrazi, ai pranon diçka që filozofia perëndimore e ka të vështirë ta kuptojë – që është e mundshme të kesh dy të verteta kontradiktore në të njetën kohë. Krejt varet nga ajo se si e shikon. Bota nuk është një botë logjikisht konsistente, por një botë thellësisht paradoksale. Përsëri, kjo është e ilustruar në shkencë, e cila na tregon se dy gjëra mund të jenë një në të njejtë kohë, – drita, për shembull, vepron edhe si thërmijë edhe si valë. Mjeshtrit e Zenit thonë të njejtën gjë për jetën njerëzore. Ndoshta ti po e bën ‘atë’. Ndoshta ‘ajo’ po të bën ty. Nuk ka mënyrë për të ditur se cila është cila. Është sikur një vallëzim profesional aq i shkathët sa nuk mund të thuhet se kush po udhëheq, e kush po ndjek.

Përderisa është freskuese të shohësh se si filozofia e Zenit është e mbështetur në shumë forma nga njohuria shkencore e kohës, ajo është poashtu kritikë e mendimit shkencor. Tradita shkencore kërkon që gjërat të çmontohen – edhe mendërisht edhe fizikisht – në copa më të vogla në mënyrë që të shqyrtohen. Ajo sugjeron që i vetmi lloj i dijes është ai empirik dhe që ligjet e rrepte të metodës shkencore janë të vetmet që kanë validitet.

Zen lë të kuptohet që kjo është si ta hedhësh beben jashtë pas banjës – mendimi shkencor mund të jetë jashtazakonisht i dobishëm, por ai gjithashtu i shkakton dhunë një koncepti të plotëkuptimtë të jetës. Ai ka prirje që të lë anash lidhshmërinë thelbësore të gjërave. Shkenca promovon idenë e fakteve të pastra dhe të forta – por disa fakte janë të buta. Qendrimet e ‘prera’ për jetën na japin dije të vdekur, jo dije të gjallë.

Natyra themelore e botës nuk është diçka e tillë për të cilën mund të jesh shumë preciz. Bazamenti i jetës dhe mendimit duhet gjithmonë të mbetet i papërkufizuar. Disa ide – si ato të Taos, ‘rendi i gjërave’ – na vijnë, e ne s’mundemi vetëm të dalim dhe t’i zëmë ato. Ato janë të mistershme dhe të panjohura.

Ky lloj i të menduarit është anatemë për shkencëtarin modern i cili mendon që gjithçka mund të njihet dhe përfundimisht do të njihet. Por, argumentonte Wattsi, ësthë e pamundshme të çmosh universin po që se nuk e kupton se kur duhet të ndalesh së hetuari. E vërteta nuk gjindet duke kritikuar ashpër gjithçka si një fëmijë i llastuar.

Natyrisht, është e pamundshme që të përmbledhësh Zenin me disa mijëra fjalë. Në fakt ai nuk kërkon që të përmblidhet. Parimi i parë i Zenit, i shprehur nga filozofi Lao Tzu, është ‘Ata që dinë nuk thonë, dhe ata që thonë nuk dinë.’ Zeni nuk është prozelitizim, por krejt e kundërta. Të kërkon që t’i afrohesh, në lutje, dhe ta vësh në lojë. Një tjetër thënie e Zenit është kështu, ‘Ai që kërkon të të mbushë mendjen, nuk bind.’

Por më bindi mua. Pasi kalova gati dy vjet duke studiuar Zenin, Taoizmin dhe veprat e Alan Watts, mendoj se vërtet arrita një lloj të satori – çlirim prej peshave të brendshme dhe kontradiktave të jetës së rëndomtë. Kur një student e pyeti Wattsin se çfarë ndjesie kishte iluminizmi, ai tha se kishte ndjesi të rëndomtë – por disi sikur të ecje pak në ajër, disa centimetra përmbi tokë. Kështu u ndjeva edhe unë – çdo ditë.

Nuk e di sa zgjati ky përjetim. Mbase sa një vit, mbase më gjatë. Gjatë gjithë asaj kohe, Wattsi dhe ideja e Zenit ishin aty në kokën time, udhëzonin mendimet dhe veprat e mia. Zhurma e prapavijës, statika e brengës dhe bërbëlitjes që kishin dominuar jetën e kaluar u zhdukën. Koka ime ishte e pastër. Filozofia më kishte përshkuar tejpërtej. Jeta ime ishte vërtetë më e gëzueshme se kurrë më parë. Asgjë nuk më brengoste. U ndjeva plut energji dhe optimizëm.

Pastaj një ditë, humba vizionin. Një periudhë e stresit dhe depresionit klinik më mori me vete dhe kur u rishfaqa, Wattsi dhe Tao kishin braktisur mendimet e mia. Isha përsëri i vetëm, plot mëdyshje dhe konflikte. I dija fjalët, por muzikën s’mund ta dëgjoja më. Mendimet dhe shprehitë e vjetra të cilat më kishin kushtëzuar që në lindje u riafirmuan. Edhe njëherë, fillova të brengosem për gjërat pa kuptim, dhe u humba në të kaluarën dhe të ardhmen në vend se të ekzistoj në të tashmen dinamike.

Por pastaj, nuk do të duhej të isha befasuar. Ajo çfarë Alan Watts mësonte, mbi të gjitha, është se gjithçka është kalimtare. çdogjë vjen e shkon. Vet Wattsi nuk ekzistoi në një gjendje të haresë së përjetshme. Ai vdiq si alkoholik. Kishte qenë alkoholik i rëndë gjatë gjithë jetës. Vitet e fundit nuk ishin të lehta për të – ai u bë një figurë dikensiane, duke punuar dëshpërimisht për të mbajtur shtatë fëmijët e tij, dhe me sa duket, edhe dy ish-bashkëshortet (gjatë kohës kur vdiq, edhe të treten). Por ai nuk ishte në asnjë mënyrë një pijanec ‘i palumtur’. Ai kurrë nuk u shprehte në faj apo pendim për alkoholin dhe duhanin, dhe kurrë nuk mungoi në asnjë ligjeratë.

Nëse shembulli i vet Wattsit do të merrej parasysh, të jesh ‘i iluminuar’ nuk të bën gjithnjë të lumtur. E megjithatë është diçka që ia vlen të arrihet. Të sjell qartësi dhe paqe, edhe nëse nuk të mbron nga të gjithë peripecitë e jetës.

‘Iluminizmi’ im personal erdh dhe shkoi – por shpresoj që do të rikthehet. Mbase ky artikull do të jetë hapi i parë në atë drejtim. Ashtu po duket. Mund ta kem në dorë këtë punë, ose jo. Por, po munda ta rigjej atë udhë, atëherë aty do të mbes – derisa ta humb. Dhe, siç udhëzon Zeni, po e pashë Budën, do ta vrasë. Sepse në momentin që fillove të mendosh se ‘u iluminove’, nuk je ashtu.

Përktheu: Bardhi Bakija

Artikulli origjinal ne Aeon

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s